1.4 Historia lotnictwa – pierwsze loty samolotem po braciach Wright

Ludzkość wreszcie spełniła swoje odwieczne marzenie o lataniu. Jednak ten historyczny moment był dopiero początkiem fascynującej podróży, która doprowadziła nas do ery odrzutowców i lotów kosmicznych.

Wbrew powszechnemu przekonaniu, nasi bohaterowie nie spoczęli na laurach po swoim przełomowym locie. Kolejne lata były dla nich okresem intensywnej pracy i ciągłych ulepszeń. W 1905 roku skonstruowali Flyera III – maszynę, która mogła już utrzymać się w powietrzu przez ponad pół godziny i pokonać dystans prawie 40 kilometrów. To właśnie ten samolot Wilbur uznał za pierwszy prawdziwie praktyczny samolot.

Rok 1908 przyniósł kolejny przełom – wynalazcy z Kitty Hawk po raz pierwszy zabrali w powietrze pasażerów. Choć byli to członkowie ich rodziny, ten moment symbolizował początek ery lotnictwa pasażerskiego. Wyobraźmy sobie emocje towarzyszące tym pierwszym śmiałkom, wznoszącym się nad ziemię w kruchej konstrukcji z drewna i płótna ;-)

Tymczasem po drugiej stronie Atlantyku, w Europie, trwał własny wyścig ku przestworzom. Alberto Santos-Dumont, brazylijski wynalazca mieszkający w Paryżu, fascynował publiczność swoimi eksperymentami ze sterowcami. 23 października 1906 roku Santos-Dumont wykonał pierwszy publicznie zatwierdzony lot samolotem w Europie. Jego „14-bis„, przypominający nieco gigantycznego latawca, pokonał dystans 60 metrów, wprawiając w zachwyt zgromadzonych Paryżan.

W Stanach Zjednoczonych pojawił się tymczasem nowy gracz – Glenn Curtiss. Ten utalentowany inżynier i pilot szybko stał się głównym rywalem braci „W”. W 1908 roku zdobył nagrodę Scientific American za pierwszy publicznie ogłoszony lot na dystansie jednej mili. Rywalizacja między nimi, choć czasami gorzka i naznaczona sporami patentowymi, napędzała innowacje w młodym przemyśle lotniczym.

Przeskoczymy znowu do Europy, bo tam w 1909 roku Louis Blériot, francuski konstruktor i pilot, dokonał czegoś, co jeszcze niedawno wydawało się niemożliwe – przeleciał nad kanałem La Manche. Jego mały jednopłatowiec Blériot XI pokonał 35 kilometrów dzielących Francję od Anglii w zaledwie 37 minut. Ten lot nie tylko przyniósł pilotowi sławę i fortunę, ale także pokazał praktyczny potencjał samolotów w pokonywaniu naturalnych przeszkód.

Pierwsze lata XX wieku przyniosły szereg fascynujących innowacji. W 1907 roku Francuz Paul Cornu wzniósł się w powietrze na pierwszym działającym helikopterze, choć lot trwał zaledwie kilka sekund. Trzy lata później Henri Fabre zaprezentował światu pierwszy udany hydroplan, otwierając nowe możliwości dla lotnictwa morskiego.

Wybuch I Wojny Światowej w 1914 roku dramatycznie przyspieszył rozwój technologii lotniczych. Samoloty, początkowo używane głównie do rozpoznania, szybko ewoluowały w skuteczną broń. Pojawili się pierwsi „asy przestworzy”, tacy jak Manfred von Richthofen, znany jako Czerwony Baron, czy francuski pilot Georges Guynemer. Ich heroiczne (i często tragiczne) losy rozpalały wyobraźnię publiczności, tworząc nową mitologię wojenną.

Jak to często bywa, konflikt zbrojny przyniósł także znaczące postępy techniczne. Wprowadzono synchronizowane karabiny maszynowe, pozwalające strzelać przez śmigło samolotu. Silniki stały się mocniejsze i bardziej niezawodne. Pod koniec wojny samoloty mogły już osiągać prędkości przekraczające 200 km/h i wznosić się na wysokość ponad 6000 metrów.

Koniec wojny nie oznaczał spowolnienia rozwoju lotnictwa – wręcz przeciwnie. Nadwyżka samolotów i wyszkolonych pilotów doprowadziła do rozkwitu lotnictwa cywilnego. W 1919 roku John Alcock i Arthur Brown dokonali pierwszego przelotu przez Atlantyk bez lądowania, pokonując trasę z Nowej Fundlandii do Irlandii w niespełna 16 godzin.

Lata 20. i 30. XX wieku to era wielkich rekordów i spektakularnych wyczynów lotniczych. Charles Lindbergh w 1927 roku przeleciał samotnie nad Atlantykiem, stając się międzynarodowym bohaterem. Z kolei Amelia Earhart, pierwsza kobieta, która powtórzyła wyczyn Lindbergha, zainspirowała całe pokolenie kobiet do wejścia w świat lotnictwa.

W tym samym czasie lotnictwo komercyjne zaczęło nabierać rozpędu. W 1935 roku odbył się pierwszy lot Douglasa DC-3 – samolotu, który zrewolucjonizował transport lotniczy. DC-3 był na tyle ekonomiczny i niezawodny, że po raz pierwszy linie lotnicze mogły zarabiać wyłącznie na przewozie pasażerów, bez dotacji rządowych.

II wojna światowa (1939-1945) przyniosła największy skok technologiczny w historii lotnictwa, napędzany koniecznością wojskową i praktycznie nieograniczonymi budżetami. Samoloty stały się szybsze, silniejsze i znacznie bardziej zaawansowane technicznie.

Najważniejsze innowacje to pojawienie się silników odrzutowych. Niemcy pierwszy odrzutowy myśliwiec operacyjny Messerschmitt Me 262 wprowadzili do służby w 1944 roku. Osiągał prędkość 870 km/h – o 200 km/h więcej niż najszybsze śmigłowce. Brytyjczycy opracowali Gloster Meteor. Te maszyny pokazały przyszłość lotnictwa.

Radar zmienił sposób prowadzenia wojny powietrznej. Umożliwił wykrywanie wrogich samolotów na duże odległości. Brytyjski system Chain Home odegrał kluczową rolę w Bitwie o Anglię w 1940 roku. Radar pokładowy pozwalał na nocne przechwytywanie bombowców.

Rozwinęła się technologia bombowców dalekiego zasięgu. Boeing B-29 Superfortress, który zrzucił bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki, miał hermetyzowaną kabinę, zdalne sterowanie wieżyczkami i zasięg ponad 5000 kilometrów. Był technologicznym cudem swojej epoki.

Patrząc na pierwsze próby oderwania się od ziemi oraz dekady rozwoju lotnictwa, trudno nie być pod wrażeniem tempa postępu. Od krótkiego, chwiejnego lotu, do regularnych lotów transatlantyckich minęło zaledwie 30 lat. To świadectwo ludzkiej pomysłowości, odwagi i nieustającego dążenia do przekraczania granic.

Wojna rozwinęła przemysł lotniczy w niewyobrażalnej skali. Fabryki pracowały 24 godziny na dobę. Tysiące inżynierów pracowało nad nowymi rozwiązaniami. Powojenna nadwyżka samolotów transportowych, szczególnie Douglas C-47 (wojskowa wersja DC-3), stała się podstawą odbudowy lotnictwa cywilnego.

Piloci zyskali doświadczenie w ekstremalne warunkach. Powstały szkoły szybkiego szkolenia dużych ilości załóg. Tą wiedza przeniesiono do lotnictwa cywilnego po wojnie.

Era odrzutowców w lotnictwie cywilnym rozpoczęła się 27 lipca 1949 roku, gdy brytyjski de Havilland Comet wykonał pierwszy komercyjny lot pasażerski. Comet był przełomowy – lekki, szybki i innowatorski w designie. Niestety, seria tragicznych katastrof spowodowanych zmęczeniem materiału zakończyła jego dominację w 1954 roku.

Boeing 707, wprowadzony do służby w 1958 roku przez Pan American Airways, stał się pierwszym naprawdę udanym komercyjnym odrzutowcem. Przewoził 181 pasażerów z prędkością 970 km/h na dystansie do 5000 kilometrów. Zredukował czas lotu przez Atlantyk z 15 do 8 godzin. Cena biletów zaczęła spadać. Latanie stało się dostępne dla klasy średniej.

Równolegle Douglas wprowadził DC-8, a później trójsilnikowy Boeing 727 i dwusilnikowy Boeing 737. Ten ostatni, po raz pierwszy oblatany w 1967 roku, stał się najpopularniejszym samolotem pasażerskim w historii. Do 2024 roku wyprodukowano ponad 11 tysięcy egzemplarzy Boeinga 737.

W latach 60. i 70. nastąpiła demokratyzacja latania. Turystyka międzynarodowa eksplodowała. W 1950 roku samolotami podróżowało 31 milionów pasażerów rocznie. W 1970 już 310 milionów. W 2019 – rekordowe 4,5 miliarda.

Europejski Airbus, założony w 1970 roku jako konsorcjum, stał się poważnym konkurentem Boeinga. Airbus A300, oblatany w 1972 roku, był pierwszym dwusilnikowym szerokokadłubowym samolotem. Konkurencja między Boeing a Airbus napędzała innowacje przez kolejne dekady.

Boeing 747, nazywany „Jumbo Jet” lub „Królową Niebios„, to pierwszy szerokokadłubowy samolot pasażerski na świecie, który zrewolucjonizował międzynarodowe podróże lotnicze. Oblatany 9 lutego 1969 roku, wszedł do służby u Pan American World Airways w styczniu 1970 roku na trasie Nowy Jork – Londyn.

747 był ogromny. W podstawowej konfiguracji przewoził 366 pasażerów, prawie dwukrotnie więcej niż wcześniejsze odrzutowce. Maksymalnie mógł pomieścić ponad 500 osób. Charakterystyczny garbaty kadłub z częściowym górnym pokładem stał się rozpoznawalny na całym świecie. Zasięg przekraczał 13 tysięcy kilometrów, umożliwiając loty bez międzylądowań na najdłuższych trasach.

Wpływ 747 na lotnictwo był monumentalny:

• Ekonomia skali – Duża pojemność drastycznie obniżyła koszt przewozu jednego pasażera. Cena biletów spadła. Podróże międzykontynentalne stały się dostępne dla milionów ludzi.
• Globalizacja – 747 połączył świat jak nigdy wcześniej. Odległe miejsca stały się osiągalne. Turystyka międzynarodowa rozwinęła się masowo.
• Niezawodność – Mimo początkowych problemów z silnikami, 747 okazał się wyjątkowo bezpieczny. Przez pół wieku przewiózł około 6 miliardów pasażerów.
• Wszechstronność – Służył nie tylko jako samolot pasażerski, ale też cargo, Air Force One (samolot prezydenta USA), platforma startowa dla wahadłowców kosmicznych i wiele innych.

Między 1968 a 2023 rokiem wyprodukowano 1574 egzemplarze wszystkich wersji 747. Ostatni, 747-8, opuścił fabrykę w styczniu 2023 roku, kończąc ponad 50-letnią erę produkcji. Większość linii lotniczych wycofała już 747 z służby pasażerskiej, zastępując go nowszymi, bardziej ekonomicznymi dwusilnikowcami jak Boeing 777 czy Airbus A350.

Airbus A380 to największy pasażerski samolot świata, dwupokładowy gigant zaprojektowany, aby przewozić masę ludzi na najbardziej zatłoczonych trasach międzynarodowych. Oblatany w 2005 roku, wszedł do służby u Singapore Airlines w październiku 2007 roku na trasie Singapur – Sydney.

A380 jest masywny. W typowej trzyklasowej konfiguracji przewozi 555 pasażerów. Teoretyczna maksymalna pojemność to 853 osoby w całkowicie ekonomicznej aranżacji, choć żadna linia lotnicza nie wybrała takiej konfiguracji. Ważny jest komfort – pierwsza klasa w A380 u Emirates oferuje prywatne apartamenty z pełnymi łóżkami i prysznicami. Niektóre linie zainstalowały bary i salony.

Wymiary robią wrażenie:

• Rozpiętość skrzydeł: 79,75 metra
• Długość: 72,73 metra
• Wysokość: 24,09 metra
• Maksymalna masa startowa: 575 ton
• Zasięg: około 15 000 kilometrów

Projekt zakładał, że przyszłość lotnictwa to hub-and-spoke – pasażerowie będą lecieć wielkimi samolotami między największymi lotniskami, a stamtąd mniejszymi maszynami do ostatecznych destynacji. Rzeczywistość okazała się inna. Linie lotnicze i pasażerowie woleli bezpośrednie połączenia mniejszymi, bardziej elastycznymi samolotami.

A380 padł ofiarą własnego sukcesu konkurencji. Boeing 787 i Airbus A350, dwusilnikowe szerokokadłubowce, okazały się znacznie bardziej ekonomiczne w eksploatacji. Zużywają mniej paliwa na pasażera. Mogą obsługiwać więcej tras. Wymagają mniejszych lotnisk.

Airbus zakończył produkcję A380 w 2021 roku po wyprodukowaniu jedynie 251 egzemplarzy – daleko od planowanych setek. Największym operatorem pozostaje Emirates z 123 maszynami. Singapore Airlines, Qantas, Lufthansa i British Airways to kolejni główni użytkownicy.

A380 reprezentuje szczyt pewnej filozofii lotnictwa – większe jest lepsze. Ale rynek pokazał, że wydajność i elastyczność są ważniejsze od czystego rozmiaru. To piękna, komfortowa maszyna, która być może przyszła na świat dwie dekady za późno.