Samoloty STOL: czym są, historia i najpopularniejsze modele

STOL oznacza dosłownie „krótkie starty i lądowania”, co jest ich główną cechą. Dzięki specjalnym projektom aerodynamicznym, mocnym silnikom i lekkiej konstrukcji, samoloty te mogą startować i lądować na krótkich pasach, które są często niedostępne dla większych samolotów. Te właściwości sprawiają, że są  one idealne do operacji w trudno dostępnych miejscach, takich jak górskie obszary, małe wyspy, czy lotniska o ograniczonej przestrzeni.

Koncepcja samolotów Short Takeoff and Landing wywodzi się z potrzeby operacji w trudnych warunkach, gdzie tradycyjne lotniska są niedostępne. Pierwsze samoloty tego typu pojawiły się w czasie II wojny światowej, kiedy to inżynierowie zaczęli pracować nad projektami umożliwiającymi szybki start i lądowanie na krótkich pasach startowych. Wojna wymusiła innowacje w lotnictwie, a jednym z efektów tego było rozwijanie technologii, która pozwalała na szybsze przerzucanie sprzętu i żołnierzy na polu walki.

Po wojnie maszyny krótkiego startu i lądowania znalazły zastosowanie w lotnictwie cywilnym i wojskowym. W latach 50. i 60. rozwój tej technologii przyspieszył, zwłaszcza w krajach o dużych, niezurbanizowanych obszarach, takich jak Kanada czy Alaska, gdzie dostęp do infrastruktury lotniczej był ograniczony.

Samoloty STOL są używane w różnorodnych operacjach, głównie tam, gdzie tradycyjne lotniska są niedostępne lub niepraktyczne. Są one idealne dla lotnictwa bushowego, czyli operacji w dzikich rejonach, gdzie lądowanie na nieutwardzonych pasach startowych jest normą. Znajdują zastosowanie również w transporcie medycznym, misjach ratunkowych, operacjach wojskowych oraz w lotnictwie sportowym.

Istnieje wiele modeli samolotów krótkiego startu i lądowania, które zdobyły popularność na całym świecie. Oto kilka z nich:

• De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter – Jest to jeden z najbardziej znanych i wszechstronnych samolotów. Jest wykorzystywany na całym świecie w misjach humanitarnych, operacjach ratunkowych oraz jako samolot pasażerski.
• Pilatus PC-6 Porter – Szwajcarski model, znany ze swojej niezawodności i zdolności do operacji na ekstremalnie krótkich pasach startowych, zarówno w górach, jak i na terenach pustynnych.
• Antonov An-2 – Ten radziecki dwupłatowiec jest jednym z największych samolotów STOL i zyskał uznanie w wielu krajach, dzięki swojej wytrzymałości i wszechstronności.
• Zenith CH 701 – Popularny w lotnictwie amatorskim, jest lekką, ale bardzo efektywną maszyną Short Takeoff and Landing, znaną ze swoich zdolności do operowania na małych, nieutwardzonych lotniskach.

Polska również ma swoją historię związaną z samolotami STOL. Jednym z bardziej znanych modeli polskiej produkcji jest PZL-104 Wilga, która zyskała uznanie zarówno w kraju, jak i za granicą. Wilga była produkowana przez zakłady PZL w Warszawie od lat 60. XX wieku i była wykorzystywana głównie w lotnictwie sportowym oraz w aeroklubach. Model ten charakteryzował się doskonałymi osiągami, co czyniło go idealnym do lotów w trudnym terenie, jak również do zadań ratunkowych czy przewozu pasażerów.

Innym polskim projektem jest PZL M-28 Skytruck, który, choć znany głównie z zastosowań wojskowych, zyskał popularność również jako samolot transportowy. Jego konstrukcja pozwala na start i lądowanie na krótkich, nieutwardzonych pasach, co sprawia, że jest niezastąpiony w operacjach w trudnych warunkach terenowych.

Samoloty krótkiego startu i lądowania nie tracą na popularności, zwłaszcza w kontekście rozwijającej się potrzeby operacji w trudno dostępnych rejonach. Nowoczesne technologie, takie jak zastosowanie materiałów kompozytowych oraz bardziej wydajne silniki, przyczyniają się do zwiększenia ich możliwości. W miarę jak zapotrzebowanie na zrównoważony transport rośnie, maszyny tego typu mogą odgrywać kluczową rolę w dostępie do miejsc, gdzie infrastruktura lotniskowa jest ograniczona.