3.1 Przestrzeń powietrzna w Polsce: klasy C, D, G i strefy lotniskowe (ATZ)

• Jak dzieli się polska przestrzeń powietrzna?
• Czym jest przestrzeń powietrzna kontrolowana?
  • Kluczowe cechy przestrzeni kontrolowanej
  • Podstawowe struktury przestrzeni kontrolowanej
  • Czym jest klasa C?
  • Czym różni się klasa D od klasy C
• Czym jest przestrzeń powietrzna niekontrolowana?
  • Co to jest klasa G?
  • Czym są strefy ATZ?
• Jakie są podstawowe struktury przestrzeni powietrznej?
• Kto zarządza polską przestrzenią powietrzną?

Przestrzeń powietrzna nad Polską jest podzielona na strefy o różnym stopniu kontroli zgodnie z przepisami Urzędu Lotnictwa Cywilnego i standardami ICAO. W Polsce stosowane są trzy klasy przestrzeni powietrznej: C, D i G. Ten podział ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa wszystkich operacji lotniczych wykonywanych nad terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Za zarządzanie polską przestrzenią powietrzną odpowiada Polska Agencja Żeglugi Powietrznej (PAŻP), która świadczy usługi żeglugi powietrznej oraz zarządza ruchem lotniczym. Urząd Lotnictwa Cywilnego (ULC) pełni natomiast funkcję organu nadzoru i stanowi prawo lotnicze w Polsce.

Polska przestrzeń powietrzna jest podzielona na trzy klasy zgodnie ze standardami ICAO: C, D i G. Te klasy, w uproszczeniu, to wydzielone warstwy przestrzeni powietrznej, w których, jeśli chcesz w nich latać, musisz stosować się do okreslonych reguł. W niektórych strefach z kolei masz zakaz lotów.

W praktyce w Polsce nie występują klasy A, B, E ani F. Klasyfikacja przestrzeni powietrznej ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa wszystkich użytkowników nieba. Dzięki temu systemowi loty komercyjne mogą odbywać się płynnie i bez zakłóceń, podczas gdy mniejsze samoloty mają swoje strefy, w których mogą latać bez nadmiernych ograniczeń.

Przestrzeń powietrzna dzieli się na dwa podstawowe typy:

Przestrzeń kontrolowana (klasy C i D) – obszar, w którym wszystkie operacje lotnicze podlegają aktywnej kontroli ze strony służb ruchu lotniczego PAŻP
Przestrzeń niekontrolowana (klasa G) – obszar, w którym nie jest świadczona usługa kontroli ruchu lotniczego

Zgodnie z zasadą FUA (Flexible Use of Airspace) przestrzeń kontrolowana i niekontrolowana zawiera stałe i elastyczne elementy przestrzeni. Stałe elementy przestrzeni to takie, które funkcjonują przez cały czas i są zarządzane na poziomie ASM 1.

• Od poziomu gruntu (GND) do FL095 – głównie klasa G (niekontrolowana), z wyjątkiem CTR i TMA
• Od FL095 do FL660 – klasa C (kontrolowana)
• W wybranych CTR i TMA – klasa D (kontrolowana)

Od marca 2016 roku został wprowadzony nowy pionowy podział przestrzeni kontrolowanej obejmujący górną i dolną warstwę. Zmiany te miały na celu zmniejszenie występującej liczby opóźnień w polskiej przestrzeni powietrznej.

Przestrzeń powietrzna kontrolowana w Polsce to obszar, w którym wszystkie operacje lotnicze podlegają aktywnej kontroli ze strony służb ruchu lotniczego PAŻP.

Piloci muszą uzyskać zezwolenie kontroli ruchu lotniczego przed wlotem do tej przestrzeni i są zobowiązani do wykonywania wszystkich otrzymanych instrukcji. W polskiej przestrzeni kontrolowanej funkcjonują centra kontroli obszaru (ACC Warszawa), stanowiska kontroli zbliżania (APP) przy większych lotniskach oraz wieże kontroli lotniska (TWR).

Kontrolerzy ruchu lotniczego monitorują ruch przy użyciu radarów pierwotnych i wtórnych, systemów ADS-B oraz utrzymują łączność radiową ze statkami powietrznymi. Przestrzeń kontrolowana w FIR Warszawa sklasyfikowana jest jako przestrzeń powietrzna klasy C, z wyjątkiem wybranych rejonów, gdzie wprowadzono klasę D.

• Obowiązkowe zezwolenie ATC na wlot
• Ciągła łączność radiowa
• Aktywne monitorowanie radarowe
• Separacja między statkami powietrznymi
• Plan lotu dla wszystkich operacji

Klasa C obejmuje większość kontrolowanej przestrzeni powietrznej Polski od FL095 (około 2900 metrów) do FL660 (około 20 000 metrów).

Jest to główna klasa przestrzeni na trasach lotniczych oraz w górnych poziomach polskiej przestrzeni powietrznej. W klasie C wszystkie loty, zarówno IFR jak i VFR, wymagają zezwolenia ATC i ciągłej łączności radiowej.

PAŻP zapewnia separację między wszystkimi lotami IFR oraz między lotami IFR a VFR. Loty VFR otrzymują również informacje o ruchu dotyczące innych lotów VFR oraz na żądanie radę dla uniknięcia kolizji. To sprawia, że klasa C jest najwyżej kontrolowaną przestrzenią w Polsce, zapewniającą maksymalne bezpieczeństwo dla ruchu lotniczego.

Klasa D została wprowadzona w wybranych rejonach kontrolowanych, głównie wokół lotnisk, gdzie specyfika ruchu wymaga innego podejścia niż w klasie C.

W klasie D wymagane jest zezwolenie ATC dla wszystkich lotów oraz ciągła łączność radiowa, jednak separacja jest zapewniana tylko między lotami IFR. Loty VFR nie są separowane od siebie nawzajem – otrzymują jedynie informację o innych statkach powietrznych i muszą sami unikać kolizji zgodnie z zasadą „widzieć i uniknąć”.

Jest to pierwsze w Polsce rozwiązanie tego typu dla lotnisk komunikacyjnych. Wybór tej mniej restrykcyjnej klasy przestrzeni w miejsce dotychczas stosowanej klasy C wynika z doświadczeń zachodnich sąsiadów oraz z mniejszego natężenia ruchu lotniczego.

Gdzie występuje klasa D w Polsce:

• CTR Warszawa/Okęcie (EPWA) – od poziomu terenu do 2000 stóp AMSL w promieniu około 9 kilometrów od progu drogi startowej
• CTR i TMA Lublin (EPLB) – od poziomu gruntu do określonych wysokości
• CTR Zielona Góra/Babimost (EPZG) – od poziomu gruntu do określonych wysokości

Każdy lot, włącznie ze szybowcami i ultralekimi statkami powietrznymi, wymaga zezwolenia wieży kontroli lotniska przed wlotem w te strefy.

Podstawowe różnice między klasą C a D:

Dla pilotów lotnictwa ogólnego klasa D oznacza większą swobodę operacyjną. Wciąż muszą uzyskać zgodę wieży kontroli przed wlotem, ale mają więcej elastyczności w manewrowaniu, ponieważ nie są od siebie nawzajem separowani.

Przestrzeń powietrzna niekontrolowana w Polsce to obszar klasy G, w którym nie jest świadczona usługa kontroli ruchu lotniczego.

Stanowi ona znaczną część polskiej przestrzeni powietrznej, szczególnie na niższych wysokościach poza rejonami lotnisk i tras lotniczych. Piloci latający w przestrzeni klasy G są odpowiedzialni za unikanie kolizji i muszą stosować zasadę „widzieć i uniknąć” (see and avoid).

Nie mają obowiązku utrzymywania łączności radiowej z żadną służbą ruchu lotniczego, choć mogą dobrowolnie korzystać z usług informacji powietrznej (FIS). Zgodnie z klasami przestrzeni powietrznej ustanowionymi przez ICAO zarówno klasa F jak i G są klasami niekontrolowanymi, jednak w Polsce występuje wyłącznie klasa G.

Charakterystyka przestrzeni niekontrolowanej:

• Brak obowiązkowej łączności radiowej
• Brak separacji zapewnianej przez ATC
• Zasada „widzieć i uniknąć”
• Możliwość dobrowolnego korzystania z FIS
• Zapewniona służba alarmowa i informacji powietrznej

ATC nie sprawuje kontroli nad niekontrolowaną przestrzenią powietrzną, jednak może udzielać podstawowych informacji statkom powietrznym poprzez kontakt radiowy, a także informować służby poszukiwawcze o zaginięciu samolotu, udzielać pilotom informacji o pogodzie, identyfikować statki powietrzne oraz informować o możliwości kolizji.

Klasa G to przestrzeń niekontrolowana, która obejmuje znaczną część polskiego nieba na niższych wysokościach.

Rozciąga się od poziomu gruntu (GND) do FL095 (około 2900 metrów nad poziomem morza), z wyjątkiem miejsc, gdzie wyznaczono strefy kontrolowane jak CTR, TMA, MCTR i MTMA. W praktyce oznacza to przestrzeń poza rejonami lotnisk i tras lotniczych.

Większość pilotów-amatorów w Polsce porusza się właśnie w przestrzeni klasy G. Mogą tam latać swobodnie, byle zgodnie z przepisami. Lot w takiej przestrzeni nie wymaga ani złożenia planu lotu, ani utrzymywania łączności z kimkolwiek. Piloci stosują zasadę „widzieć i uniknąć” (see and avoid) i są sami odpowiedzialni za bezpieczeństwo swojego lotu.

Zgłaszanie lotów w przestrzeni G nie jest obowiązkowe, ale warto to robić. FIS ma bezpośrednią łączność z innymi ośrodkami kierowania ruchem i może poinformować wieżę o obecności statku powietrznego w pobliżu CTR lub TMA. To zwiększa bezpieczeństwo wszystkich użytkowników przestrzeni.

ATZ (Aerodrome Traffic Zone) to strefa ruchu lotniskowego ustanowiona wokół lotnisk aeroklubowych i niektórych mniejszych lotnisk.

Jest to przestrzeń powietrzna o określonych wymiarach, która chroni ruch w bezpośrednim sąsiedztwie lotniska. Znajduje się w klasie G, czyli przestrzeni niekontrolowanej. Wykonywane są w niej loty lotnictwa ogólnego – głównie szkoleniowe i rekreacyjne.

Strefy ATZ mają najczęściej kształt okręgu lub czworoboku. Rozciągają się od poziomu gruntu do określonej wysokości (zazwyczaj kilkaset metrów nad poziomem terenu). W strefie może być zapewniona służba AFIS (Aerodrome Flight Information Service) – lotniskowa służba informacji powietrznej.

Strefy ATZ są aktywne tylko wtedy, gdy działa lotnisko. Poza godzinami pracy lotniska przestrzeń funkcjonuje na ogólnych zasadach klasy G. Status aktywności można sprawdzić w aplikacji DroneRadar lub na stronie PAŻP.

Zasady lotów w ATZ:

• Dla samolotów: zalecany kontakt radiowy z AFIS (jeśli dostępne)
• Dla dronów: wymogi zależą od odległości od lotniska i kategorii operacji
• Dbałość o bezpieczeństwo podczas startów i lądowań innych statków powietrznych

Dla zapewnienia bezkolizyjnego i bezpiecznego wykonywania lotów przez wojskowe i cywilne statki powietrzne w polskiej przestrzeni powietrznej zostały ustanowione liczne elementy i struktury.
Zasady lotów w ATZ:

• Dla samolotów: zalecany kontakt radiowy z AFIS (jeśli dostępne)
• Dla dronów: wymogi zależą od odległości od lotniska i kategorii operacji
• Dbałość o bezpieczeństwo podczas startów i lądowań innych statków powietrznych

Strefy lotniskowe:

CTR (Control Zone) – strefa kontrolowana lotniska, rozciąga się od poziomu gruntu (leży na ziemi)
TMA (Terminal Manoeuvring Area) – rejon kontrolowany lotniska, wisi w powietrzu nad CTR
MCTR – strefa kontrolowana lotniska wojskowego
MTMA – rejon kontrolowany lotniska wojskowego
ATZ (Aerodrome Traffic Zone) – strefa ruchu lotniskowego (głównie przy lotniskach aeroklubowych)

Drogi lotnicze:

AWY (Airway) – droga lotnicza, oznacza obszar kontrolowany ustanowiony w postaci korytarza
CDR (Conditional Route) – droga lotnicza, która może być zaplanowana i wykorzystywana pod określonymi warunkami
MRT (Military Route) – stała trasa lotnictwa wojskowego na małej wysokości
TFR (TSA or TRA Feeding Route) – trasy lotnicze umożliwiające lot do TSA lub TRA oraz przelot między tymi strefami

Strefy elastyczne:

TSA (Temporary Segregated Area) – strefa czasowo wydzielona. Podejmowanie działań wymaga rezerwacji w AMC Polska do wyłącznego korzystania przez konkretnego użytkownika w określonym czasie. Przez TSA nie dopuszcza się przelotu innego statku powietrznego
TRA (Temporary Reserved Area) – strefa czasowo rezerwowana. Przez TRA dopuszcza się przelot innego statku powietrznego po uzyskaniu zezwolenia właściwego organu służby ruchu lotniczego

Strefy specjalne:

D (Danger Area) – strefa niebezpieczna, w której mogą mieć miejsce działania niebezpieczne dla lotu statku powietrznego (poligony)
P (Prohibited Area) – strefa wzbronionych lotów
R (Restricted Area) – strefa ograniczona, ustanowiona w celu ochrony ludzi i środowiska naturalnego
EA (Exercise Area) – rejon ćwiczeń
ADIZ (Air Defence Identification Zone) – strefa identyfikacji obrony powietrznej

Inne elementy:

RCA (Reduced Co-ordination Area) – rejony lotów o zredukowanej koordynacji
CBA (Cross Border Areas) – rejony przekraczania granicy
MATZ (Military Aerodrome Traffic Zone) – wojskowa strefa ruchu lotniskowego

Za zarządzanie polską przestrzenią powietrzną odpowiada Polska Agencja Żeglugi Powietrznej (PAŻP).

PAŻP świadczy usługi żeglugi powietrznej oraz zarządza ruchem lotniczym w FIR Warszawa (EPWW). Agencja zapewnia służby kontroli ruchu lotniczego, służby informacji powietrznej i służby alarmowe. Utrzymuje centra kontroli obszaru (ACC Warszawa), stanowiska kontroli zbliżania (APP) przy większych lotniskach oraz wieże kontroli lotów (TWR).

Urząd Lotnictwa Cywilnego (ULC) pełni funkcję organu nadzoru. Stanowi prawo lotnicze w Polsce. Zatwierdza strukturę przestrzeni powietrznej kontrolowanej. Publikuje zmiany w Dzienniku Urzędowym oraz w AIP (Aeronautical Information Publication) Polska.

Podział odpowiedzialności:

• PAŻP – zarządzanie operacyjne, służby ruchu lotniczego, kontrola radarowa
• ULC – nadzór, prawo lotnicze, zatwierdzanie struktur przestrzeni
• Lotnictwo wojskowe – współudział w projektowaniu struktur, zarządzanie strefami wojskowymi

System AMC Polska (Airspace Management Cell) koordynuje rezerwacje przestrzeni powietrznej. Użytkownicy mogą zamawiać strefy czasowo wydzielone (TSA) lub czasowo rezerwowane (TRA) na potrzeby specjalnych operacji – ćwiczeń wojskowych, pokazów lotniczych, skoków spadochronowych.

Plan użytkowania przestrzeni powietrznej:
AUP (Airspace Use Plan) publikowany jest codziennie po godzinie 14:00 UTC. Pokazuje, które strefy elastyczne będą aktywne następnego dnia. To narzędzie niezbędne dla pilotów planujących loty. Mapa pokazuje wyraźnie różnicę między niedzielą a poniedziałkiem – w dni powszednie zamówionych stref jest znacznie więcej ze względu na aktywność lotnictwa państwowego.

Gdzie sprawdzić aktualne dane:

• Mapa przestrzeni
• AIP Polska
• AIP VFR Polska (dla lotnictwa ogólnego)
• MIL AIP Polska (dla lotnictwa wojskowego):
• NOTAM (wiadomości lotnicze): dostępne przez PAŻP
• Aplikacje dla dronów: DroneRadar

PAŻP współpracuje także z sąsiednimi państwami. Polska i Litwa podpisały w 2012 roku umowę o wspólnej inicjatywie w obszarze służb żeglugi powietrznej. To pozwala na lepszą koordynację ruchu na pograniczu i efektywniejsze wykorzystanie przestrzeni powietrznej.

Ważne dla pilotów:
Sam plan lotu nie upoważnia do wlotu w przestrzeń kontrolowaną – wymagana jest zgoda kontrolera ruchu lotniczego. Jeśli składamy plan lotu na przelot przez jakiekolwiek struktury kontrolowanej przestrzeni powietrznej, to przed osiągnięciem jej granicy należy uzyskać zgodę na wlot od odpowiedniego organu (TWR, APP, ACC). Jeżeli nie jesteśmy w stanie nawiązać łączności, to oczekujemy poza przestrzenią kontrolowaną lub zmieniamy trasę tak, aby tę przestrzeń ominąć.